Құндық көріністегі өнеркәсіптік кәсіпорынның өнімі болып бір жаққа өткізуге, өзінің күрделі құрылысы мен өнеркәсіптік емес бөлімшелеріне, өз қызметкерлеріне еңбекақы есебінен беруге арналған кәсіпорынның есеп беру мерзімінде өндірген барлық дайын бұйымдары (өнімдері), өз өндірісінің жартылай дайын өнімдері (өзінің шикізаты мен материалдарынан және де тапсырысшылардың шикізаты мен материалдарынан), сондай-ақ тапсырыс бойынша орындалған өндірістік сипаттағы жұмыстары мен қызметтері саналады. Өнеркәсіптік өнім (жұмыс,қызмет) көлемі зауыттық әдіспен, яғни зауыт ішіндегі айналым құнысыз анықталады. Кәсіпорынның зауыт ішіндегі айналымы дегеніміз өздерінің өндірілген дайын бұйымдары мен жартылай дайын бұйымдарының осы кәсіпорын ішіндегі өзінің өнеркәсіптік-өндірістік қажеттіліктеріне пайдаланатын бір бөлігінің құны.

Өнеркәсіптік өнім көлемі тұтас өнеркәсіп пен оның қызметінің түрлері бойынша меншік нысанынан тәуелсіз заңды тұлғалар мен олардың оңашаланған бөлімшелері өндірген өнеркәсіптік сипаттағы өнім, жұмыс және қызмет көлемі туралы мәліметтер жиыны ретінде анықталады. Өнім көлемі туралы мәліметтер нақты қолданылып жүрген бағалармен келтіріледі. Өнеркәсіптік өнім көлемі бойынша жинақтық мәліметтерге үй шаруашылығы секторындағы өндірісті қоса ірі, орта және шағын кәсіпорындар, өнеркәсіптік емес ұйымдар жанындағы өнеркәсіптік бөлімшелер, сондай-ақ шаруа (фермерлік) қожалықтары мен үй шаруашылығы секторы шығарған өнім (тауар, қызмет) көлемі бойынша мәліметтер кіреді.

Табиғи көріністе өнім өндіру. Өнім түрлері бойынша мәліметтер жалпы шығарылым бойынша, яғни осы кәсіпорынның ішкі өнеркәсіптік-өндірістік қажеттіліктеріне жұмсалған өнімін қоса, есептеледі. Табиғи көріністегі өнеркәсіптік өнім көлемі туралы көрсеткіштер жұмыс істейтіндер саны 20 адамнан асатын кәсіпорындар бойынша ұсынылған.

Айғақты көлемнің индексі – өнеркәсіптік қызмет нәтижесінде өндірілген көптеген игіліктердің салыстырмалы кезеңдердегі өзгерісін сипаттайтын салыстырмалы көрсеткіш. Индексті анықтау үшін салалық және жалпы өнеркәсіптік индекстерге кезең-кезеңмен жалғастыра агрегацияланып, тауарлардың қатаң бекітілген жиыны бойынша табиғи көріністегі өнеркәсіптік өнім көрсеткіштері динамикасына негізделген әдіс пайдаланылады. Өнеркәсіптік өнімнің айғақты көлемінің жинақтық индексі шағын кәсіпорындар (адам саны 20-ға дейін), өнеркәсіптік емес ұйымдар жанындағы өнеркәсіптік өндірістер, шаруа (фермерлік) қожалықтары және үй шаруашылығы секторы көлемдерін өндірістік сипаттағы жұмыстар мен қызметтер көлеміне индексті жалғастыра түзете отырып, барлық шаруашылық етуші субъектілер шеңбері бойынша, адам саны 20-дан асатын кәсіпорындар бойынша табиғи көрсеткіштерді негізге ала отырып, ай сайын анықталады.

Жөнелтілген өнім көлемі – өндіруші шотына ақша түскен, түспегеніне байланыссыз есеп беру мерзімінде тұтынушыға нақты жөнелтілген (берілген) өз өндірісі өнімінің, тапсырысшының қабылдаған өнеркәсіптік сипаттағы орындалған жұмыс пен қызметінің құны.

Негізгі капиталға инвестициялар дегеніміз – негізгі қорларды сатып алуға, құруға және ұдайы өндіруге бағытталған шығындар жиынтығы. Негізгі капиталға инвестицияларға ғимараттар мен құрылыстарға, машиналар мен құрал-жабдықтарға, малға, көпжылдық көшеттерге, бұрғылау және геологиялық барлау жұмыстарына, бағдарламалық қамтамасыз етулерді сатып алуға, әдеби және көркем туынды түпнұсқаларына салынған қаражаттар кіреді.

Негізгі капиталға инвестициялар туралы мәліметтер шағын кәсіпкерлік субъектісінің инвестициялық қызметін есепке алу арқылы, жасырын және заңға сай емес қызметті қоса есептеу арқылы анықталған.

Тұрғын үй құрылысына инвестициялар – тұрғын жайларды салуға кеткен шығындар, яғни адамдар тұрақты тұруға арналған ғимараттар: тұрғын үй қорына кіретін тұрғын үйлер (жалпы мақсаттағы, жатақханалар, мектеп-интернаттардың ұйықтайтын орындары, жетім балалар мен ата-ананың қамқорлығынсыз қалған балалар мекемелері, қарттар мен мүгедектер үйі), тұрғын үй қорына кірмейтін тұрғын жайлар (баспаналар).

Құрылыс ұйымдарына жөндеу-құрылыс ұйымдарын, механикаландыру басқармасын, үй құрылысы комбинаттарын, жіберу-реттеу ұйымдарын қоса барлық жалпы құрылыс және мамандандырылған ұйымдар жатады. Құрылыс ұйымдарының негізгі қызметі халықаралық «Экономикалық қызмет түрлерінің жалпы классификаторына» сәйкес «Құрылыс» қызмет түріне жататын жұмыстарды тапсырыс берушілермен мердігерлік шарт бойынша орындаудан тұрады.

Мердігерлік жұмыстар көлемі – бұл тапсырыс берушілермен мердігерлік шарт бойынша орындалған күрделі құрылыс (жаңа құрылыс, қайта құру, кеңейту, техникалық қайта жарақтандыру), ағымдағы және күрделі жөндеу бойынша, халықтың тапсырысы бойынша олардың қаражаттары есебінен тұрғын үйлерді (пәтерлерді) жөндеу жұмыстарын қоса, құрылыс-монтаж жұмыстарының, сондай-ақ стандартты емес қосалқы қазандық құрал-жабдықтарын дайындау бойынша жұмыстар, құрал-жабдықтарды монтаждау алдындағы тексеріс бойынша жұмыстар, жер өңдеу жүйелерін ағымдағы және күрделі жөндеу, суару және құрғату жүйелерін тазарту бойынша жұмыстар, халықтың есебінен орындалатын пәтерлерді газдандыру бойынша жұмыстар, ауыл шаруашылығын сумен жабдықтау объектілерін ағымдағы жөндеу және техникалық қызмет көрсету бойынша жұмыстар құны және т.б.

Салынған пәтерлер санына құрылысы аяқталған пәтер, қонақ үй түріндегі тұрғын үйлер мен жатақханалардағы пәтерлер саны кіреді.

Тұрғын үйлердің жалпы ауданы пәтерлі үйлер мен тұрақты түрдегі жатақханалардағы, мүгедектер мен қарттар үйлеріндегі, балалар үйлерінің, мектеп-интернаттардың жатын бөлмелеріндегі тұрғын алаң мен қосалқы (қосымша) бөлмелер алаңынан тұрады. Қосалқы (қосымша) бөлмелерге пәтер ішінде орналасқан бөлмелер: ас үй, коридор, санитарлық тораптар, жуынатын және киім ілетін бөлмелер, зат қоятын бөлмелер, жасалған шкафтар кіреді. Жатақханалардағы қосалқы (қосымша) бөлмелерге, жоғарыда айтылғандардан басқа, мәдени-тұрмыстық мақсаттағы және медициналық қызмет көрсету бөлмелері жатады. Қосалқы (қосымша) бөлмелер ауданына, егер тұрғын үй жобаларының техникалық-экономикалық көрсеткіштерімен қарастырылған болса, белгіленген төмендеткіш коэффициентті пәтерге іргелес жатқан жабық дәліздер, лоджиялар, бастырмалар және балкондар кіреді.

Тұрғын үйлердің жалпы ауданының 1 шаршы метр құрылысының орташа нақты құны құрылыстың басталған күні мен жабдықталғандығына байланыссыз есеп беру кезеңінде барлық құрылысы аяқталған тұрғын үйлердің, құрылысы нормативті мерзімі бұзылған үйлерді қоса, жалпы ауданының 1 шаршы метріне келетін салушылардың нақты жұмсаған күрделі шығынының сомасы ретінде анықталады.

Барлық шаруашылық санаттарына ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, шаруа қожалықтары және үй шаруашылықтары жатады.

Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарына мемлекеттік шаруашылықтар және олардың негізінде құрылған басқа өндірістік шаруашылықтар (ұжымдық ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, серіктестіктер, акционерлік қоғамдар, агрофирмалар және т.б.), кәсіпорындар мен ұйымдардың қосалқы шаруашылықтары жатады.

Үй шаруашылықтарына халықтың жеке қосалқы шаруашылықтары, ұжымдық бау-бақшалар, саяжай учаскелері жатады.

Шаруа (фермерлік) қожалықтары - өмірлік мұраға қалдырылған қожалық, немесе жерді жалға алып пайдалану негізінде ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру, өңдеу және өткізу жүзеге асырылатын еркін кәсіпкерлік нысаны.

Ауыл шаруашылығы өнімі күнтізбелік жыл бойындағы өткізудің нақты орташа салмақтандырылған бағасы бойынша өсімдік пен мал шаруашылығының өндірілген өнімдерінің ақшалай көрінісін білдіреді.

Ауыл шаруашылығы өнімінің айғақты көлем индексін есептеп шығару үшін оның көлемінің салыстырмалы бағалардағы көрсеткіші қолданылады.

Мал мен құсты өткізу бойынша (ет өндіру) мемлекетке, тұтыну кооперацияларына, базарда, өзінің сауда желісі мен қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары арқылы сойып сату, бартерлік операциялар бойынша айырбас және басқалары келтіріледі.

Сүт өндіру сатылғанына немесе бір бөлігінің шаруашылықтағы бұзаулар мен торайларды суаруға жұмсалғанына байланыссыз нақты сауылған сиыр, қой, ешкі, түйе, бие сүттерімен сипатталады. Еміп жүрген бұзаулар емген сүт өнімге кірмейді және сиыр өнімділігін есептегенде есепке алынбайды.

Жұмыртқа өндіруге жыл бойы үй құсының барлық түрінен, құсты ұдайы өндіруге кеткен жұмыртқаны қоса (инкубация және басқалары), алынған жиыны кіреді.

Мал шаруашылығы өнімін өндіру және мал мен құс саны бойынша мәліметтер ауыл шаруашылығы кәсіпорындарынан N 24-сх есеп беру нысаны негізінде ай сайын жиналады. Үй шаруашылығы мен шаруа (фермерлік) қожалықтары бойынша бұл көрсеткіштер көптеген елдерде қолданылып жүрген тәжірибеге сәйкес Агенттік өңдеген әдістеме негізінде ай сайын есептеледі. Бұл есептеулер (бағалаулар) негізіне мал мен құстың жыл сайынғы есебі (санағы), үй шаруашылықтары мен шаруа (фермерлік) қожалықтарының қызметтерін ішінара тексеру және басқа ақпарат көздері алынған. Әрбір аудандағы және облыстағы мал шаруашылығы өнімінің көлемін және мал санын анықтағанда олардың қозғалысының барлық баптары бойынша топталған мал мен құстың әр түрі бойынша ай сайын табын айналымы құралады. Үй шаруашылықтары (яғни азаматтар) мен шаруа (фермерлік) қожалықтарындағы табын айналымының көрсеткіштері мына ақпараттар негізінде анықталады:

• әр жылғы қаңтардың 1-індегі жағдай бойынша мал мен құс есебі;
• тауар өндірушілердің белгілі бір санаты бойынша әр алуан арналар бойынша мал шаруашылығы өнімін өндіру мен өткізу көлемдерін, малдың өнімділігін, әр түрлі сойылған малдың әр басынан өнім шығуын тоқсан сайын бақылау және басқалары;
• мал шаруашылығы өнімін өндіру көлемін және шаруа қожалықтары мен үй шаруашылықтарындағы мал санын есептегенде сондай-ақ ауыл шаруашылығы кәсіпорындары мен үй шаруашылықтарын тексеруден алынған N 24-сх есеп беру нысанындағы басқа ақпараттар да (халыққа мал сату, өнімділігі және с.с.) пайдаланылады.

Орташа жылдық сүт сауымы –жыл басына және әресеп беру кезеңінің басына орта есеппен сиыр басына шаққандағы бір сиырдан алынатын сүт мөлшері. Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында бір сиырдан алынатын сүт сауымын анықтағанда, шаруашылықтағы жалпы сиыр басынан бордақылаудағы, етті табындағы және бұзауларды топтық емізуге бөлінген сиырлар алынып тасталынады.

Мал төлінің шығуы алынған төлдің орта есеппен аналық сиыр басына қатынасы ретінде анықталады.

Мал өлімі өлген және мәжбүрлікпен өлтірілген мал басының айналымдағы жалпы мал басына қатынасы ретінде анықталады (мал басы көрсеткіштерінің сомасы жыл басына, төл алу мен малдың келіп түсуі жыл бойы)

Тасымалданған жүк – көлікпен тасымалданған жүк мөлшері, тоннамен.

Көліктің жүк айналымы – көліктің жүк тасымалдау бойынша жұмыс көлемі, тонна-километрмен көрсетіледі (яғни 1 тонна жүктің 1 километрге ауысуы). Тоннамен есептелген тасымалданған жүк салмағының километрмен есептелген тасымалдаудың қашықтығына көбейтіндісін қосу арқылы есептеледі.

Тасымалданған жолаушылар – белгілі бір уақыт кезеңінде тасымалданған жолаушылар саны. Статистикада жолаушылар тасымалдауды бақылау бірлігі жолаушы-жүріс болып табылады.

Көліктің жолаушы айналымы – көлік жұмысының жолаушыларды тасымалдау бойынша көлемі. Өлшем бірлігі жолаушы-километр болып табылады, яғни жолаушыны 1 км қашықтыққа ауыстыру. Әрбір тасымалдаудың жолаушылар санының көбейтіндісін километрмен есептелген тасымалдаудың қашықтығына қосу арқылы анықталады.

Жүк пен жолаушыларды тасымалдау, жүк айналымы және жолаушы айналымы республиканың Көлік және коммуникациялар министрлігінің кәсіпорындары: «Қазақстан темір жолы» РМК, жеке меншік әуе компаниялары, Су жолдары РМҚК ұсынған негізгі қызмет түрі – көлік (ОКЭД коды 60-62, 63, 63.3-тен басқалары) кәсіпорындарының жинақтық қорытындысы негізінде анықталады. Автомобиль көлігі бойынша – заңды тұлғалар қызметі туралы жаппай мемлекеттік статистикалық бақылау, сондай-ақ кәсіпкерлік субъектісіне жататын автокөлік ұйымдары (коммерциялық жүк және жолаушы тасымалдаумен айналысатын жеке тұлғалар) орындаған жұмыс көлемін бағалау мәліметтері кіреді.

Кәсіпкерлік қызметпен шұғылданатын шағын кәсіпорындар – есеп беру жылы жұмыскерлердің (қосымша істеушілерсіз) тізімдік орташа саны 50 адамнан аспайтын,өз қызметтерін коммерциялық негізде жүзеге асыратын, әділет органдарында тіркелген және статистикалық тіркеуге енгізілгензаңды тұлғалар.

«Шағын бизнес» кәсіпорындары – мына критерилерге жауап беретін кәсіпорындар (заңды тұлғалар):

Сыртқы сауда статистикасында есепке алынатын негізгі көрсеткіштер сыртқы сауда айналымы, экспорт, импорт, сыртқы сауда балансының айырымы болып табылады.

Сыртқы сауда айналымы – елдің белгілі бір кезеңдегі экспорты мен импорты құндарының сомасы.

Тауарлар экспорты – отандық өндіріс тауарлары мен шетелде шығарылған реэкспорттық тауарларды коммерциялық негізде елден сыртқа шығару.

Тауарлар импорты – ел ішінде пайдалану үшін және реэкспорт үшін арналған шетелде шыққан тауарларды коммерциялық негізде шетелден әкелу.

Сыртқы сауда балансы (сыртқы сауда айырымы) – елдің белгілі бір кезеңдегі экспорты мен импорты құндарының арақатынасы. Сыртқы сауда балансы, егер экспорт құны импорт құнынан асып кетсе активті, ал керісінше арақатынаста болса пассивті болып саналады.

Ұйымдастырылмаған сауданы қоспағандағы мәліметтер жүктік кеден мәлімдемесін өңдеу негізінде алынған. Заңды тұлғалар үшін ресми мәлімдеуге кез келген заңды тұлғаға тиесілі, не олардың қарауындағы мемлекеттің немесе басқаның иелігіне, тұрған жеріне, кедендік жеңілдіктеріне байланыссыз республиканың кеден шекарасы арқылы өткен барлық тауарлар жатады. Тауар дегеніміз – елдің материалдық ресурстарын сырттан әкелгенде ұлғайтатын және сыртқа шығарғанда азайтатын барлық жылжымалы мүлік (электр энергиясын, газды, мұнайды қоса). Жеке тұлғалар үшін жүктік кеден мәлімдемесі өндірістік тұтынуға арналған тауарларға толтырылады. Сөйтіп, кеден статистикасына ұйымдастырылмаған сауда шеңберінде тасымалданған тауарлар кірмейді.

Ұйымдастырылмаған сауданы қоса алғандағы мәліметтер де жүктік кеден мәлімдемесінен алынған ақпараттарға негізделген, алайда одан басқа сыртқы сауда айналымы көлеміне есепке алынбаған экспорт пен импорттың «қайықтық» сауда бойынша есептеулері қосымша енгізілген. Бұл есептеудің мәліметтері нақты тауарлар мен елдерге бөлмей жалпы экспорт және импорт көлеміне есептеледі.Ұйымдастырылмаған сауда көлемін анықтау әдістемесі, негізінде, кеден органдарында ресми түрде есепке алынбаған, жасалған сыртқы сауда операцияларын бағалауға негізделген.

Кеден статистикасы елдің мемлекеттік аумағына келіп түсетін және одан сыртқа шығатын барлық тауарлар есептелетін сыртқы сауда есебінің «жалпы» жүйесі негізінде тауарларды сырттан әкелу мен сыртқа шығарудың есебін жүргізеді. Мұндағы елдің статистикалық аумағының шекарасы – мемлекеттік шекара.

Экспорт көлеміне мыналар кіреді: ұлттық тауарлар экспорты, өңделгеннен кейінгі тауарлар экспорты, импортталған тауарлар реэкспорты, еркін кеден аймақтары мен еркін қоймалардан экспорт, баж салығы салынбайтын сауда дүкендерінен тауар экспорты, сондай-ақ бір немесе одан көп жылға жал үшін әкетілген тауарлар.

Импорттың негізгі құрамды бөліктері мыналар болып табылады: ел ішінде пайдалануға арналған тауарлар импорты, өңдеу үшін пайдаланылған тауарлар импорты, реимпортталған тауарлар, еркін кеден аймақтары мен еркін қоймалардағы тауарлар импорты, баж салығы салынбайтын сауда аймағына бағытталған тауарлар импорты, бір немесе одан көп жылға жал үшін әкелінген тауарлар.

Кеден статистикасы мынадай операцияларды есепке алмайды:

• монетарлық алтынмен, бағалы қағаздармен, айналымдағы банкноттармен және монеталармен;
• ел аумағы арқылы шетелдік тауарлар транзиті;
• тауарларды елге әкелмей-ақ реэкспорттау;
• уақытша әкелінген және әкетілген тауарлармен (көбінесе, өткізілмеген бөлігі консигнацияға, көрмеге, жәрмеңкеге арналған тауарлар);
• шетел мемлекеттерінің дипломатиялық және елшілік өкілдіктерінің қызметке пайдалануға арналған тауарларымен; мемлекеттік органдарға, мемлекет басшыларына, үкімет мүшелеріне сый тартулар;
• мемлекеттен тыс орналасқан отандық әскери бөлімдердің жауынгерлік әзірлік немесе күнделікті қызметіне арналған тауарлар;
• коммерциялық мәні жоқ тауарлармен.

Сыртқы сауда ағынының географиялық бөлінуі мына схема бойынша жүргізіледі:

• тауарлар экспорты-тауар бағытталған (тұтынатын) ел бойынша;
• тауарлар импорты-тауар шығарылатын ел бойынша.

Экспорттық тауарлардың құндық есебі ФОБ немесе ДАФ бағасында (тауар бағасына оның құны мен тауарды кеме бортына немесе экспорттаушы елдің шекарасына дейін жеткізіп беру және тиеу бойынша шығындары кіретін тауар сату шарты); импорттық тауарлар – СИФ немесе СИП бағасында (тауар бағасына оның құны мен тауарды портқа немесе импорттаушы елдің шекарасына дейін сақтандыру және тасымалдау бойынша шығындары кіретін тауар сату шарты) жүргізіледі.

Құндық көріністер АҚШ долларымен көрсетіледі, шетел валюталарын долларға қайта есептеу кеден мәлімдемесін толтыруға қабылдаған күні Республиканың Ұлттық банкі белгілеген ресми бағамы бойынша жүргізіледі.

Экспорт пен импортты есепке алғанда Тауарларды бейнелеп жазу мен кодтаудың алты таңбалы үйлестірілген жүйесі (ҮЖ) және Еуропалық Одақтың құрастырылған тарифтік-статистикалық номенклатурасы (ЕО ҚН) негізінде өңделген «ТМД елдері сыртқы экономикалық қызметінің тауарлық номенклатурасы» (ТМД СЭҚ ТН) классификаторы қолданылады.

ТМД СЭҚ ТН-ға сәйкес сандық есеп жүргізу мақсатында тауардың өлшем бірлігі анықталады. Қосымша өлшем бірлігі анықталмаған тауарлар нетто салмағы бойынша тоннамен есепке алынады. Әйтпеген жағдайда есепке алу номенклатурада көрсетілген өлшем бірлікпен (дана, жұп, литр және т.б.) жүргізіледі.

Бюджетке түсімдер – бюджет табыстарының, ресми трансферттердің (бюджет шығынынан басқа) және бюджеттен бұрын берілген несие бойынша негізгі қарызды өтелуінің жиынтығы.

Бюджет табыстары – бюджетке салықтардан, алымдардан және басқа міндетті төлемдерден түскен, салықтық емес және басқа түсімдерден түскен түсімдер, сондай-ақ бюджетке қайтарусыз негізде түсетін капиталмен операциялардан түскен табыстар көлемі.

Салықтық табыстар дегеніміз бюджет пайдасынаміндетті, ақысыз, қайтарусыз төлемдер. Салықтық табыстарға сондай-ақ салық заңын бұзғаны үшін төленетін айыппұлдар, өсімдер жатады.

Салықтық емес табыстарға міндетті төлемдер – мүлікті пайдаланудан түскен табыстар, акциялар мен басқа бағалы қағаздар бойынша дивидендтер, сыртқы экономикалық қызметтен түскен табыстар жатады.

Ресми трансферттер (гранттар) – мемлекет қызметін жүзеге асыруға байланысты бюджетті қолдау және басқа мақсаттар үшін шет мемлекеттер немесе халықаралық ұйымдар ақысыз аударған қаражат.

Бюджет шығыны – бекітілген бюджет шегінде қайтарусыз негізде бөлінген қаражат. Шығындар мына бағыттар бойынша құрылады: мемлекеттік өкімет және басқару органдарын, құқық қорғау органдарын ұстауға; ұлттық қорғанысқа, экономика салаларын қаржыландыруға (өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс, көлік, байланыс), әлеуметтік-мәдени дамуды, ғылымды, сыртқы экономикалық қызметті қаржыландыруға, мемлекеттік қарыздың қызмет етуіне байланысты шығындар және т.б.

Бюджет тапшылығы – бюджет шығынының табысынан асып кету мөлшері.

Бюджет артықшылығы – бюджет табысының шығынынан асып кету мөлшері.

Жиынтық табыс (шығын) – кәсіпорынның барлық шаруашылық операцияларының бухгалтерлік есебі негізінде айқындалған соңғы қалдықты қаржылық нәтиже, негізгі және негізгі емес қызметтер түскен табысты (шығынды) білдіреді.

Кәсіпорындардың дебиторлық берешегі – жөнелтілген өнімге, орындалған жұмыстар мен көрсетілген қызметтерге, оның ішінде алынған векселдермен және аванстармен қамтамасыз етілген, сатып алушылардың берешегі, материалдық зиянды өтеу.

Міндеттемелер бойынша берешек – келіп түскен материалдық құндылықтарға, орындалған жұмыстар мен көрсетілген қызметтерге, оның ішінде алынған векселдермен және аванстармен қамтамасыз етілген, жабдықтаушылар мен мердігерлердің берешегі, материалдық зиянды өтеу. Бұдан басқа, міндеттемелер бойынша берешекке бюджетке төлемдердің барлық түрлері бойынша, жұмыскерлерге еңбек ақы төлеуге қаражат беру бойынша берешектер және басқа төлемдер, мемлекеттік бюджеттен тыс қорларға төлемдер кіреді.

Жұмыскерлерге жалақы және басқа төлемдер бойынша мерзімі өтіп кеткен берешек– мұнда есеп беру күніне өтелмеген алдыңғы кезең берешегінің ауысқан қалдығын қоса еңбек ақы және басқа төлемдер бойынша мерзімі өтіп кеткен берешектің барлық сомасы келтіріледі.

Бөлшек тауар айналымы халыққа соңғы тұтыну үшін немесе үй шаруашылығында пайдалану үшін сатылған тұтыну тауарлапының көлемін көрсетеді. Бұл көлемге «Бөлшек сауда» негізгі және негізгі емес болып табылатын кәсіпорындар – заңды тұлғалар бойынша мәліметтер, сондай-ақ жеке кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғалардың сату көлемі кіреді.

Көтерме тауар айналымы бөлшек сауда орындарына, өнеркәсіптік және басқа коммерциялық пайдаланушыларға кейін қайта сату үшін сатылған тауарлар (өнімдер) көлемін көрсетеді.

Ақысына көтерме тауар айналымы (делдалдар арқылы) – кәсіпорынның делдалдық қызметі нәтижесінде алынған табыс (сыйақы).

Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарының қызметіне заңды тұлға болып тіркелген мейрамханаларда, кафелерде және осы тәрізді кәсіпорындарда халыққа дайын тамақ сатудан түскен айналым кіреді.

Автокөлік құралдары мен үйде пайдаланылатын заттарды жөндеу бойынша кәсіпорындар қызметі – осы қызмет түрін жүзеге асырған көрсеткен кәсіпорындар – заңды тұлғалардың халыққа көрсеткен қызметтер құнын көрсетеді.

Қызметтер – адам мен тұтас қоғамның қандай да бір қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған мақсатқа сай қызмет. Қызметтер дегеніміз – нәтижесі материалдық-заттай нысанда іске аспайтын және жаңа өндіріс құралдары мен тұтыну заттарын жасамайтын көптеген қызмет түрлері.

Қызметтер өндірушінің (қызмет көрсетушінің) шығындарын толықтай немесе едәуір мөлшерде оларды жүзеге асырудан түскен түсім есебінен, мемлекеттік бюджет, ерікті жарна немесе мемлекеттік әлеуметтік бағдарлама, сондай-ақ кәсіпорындар мен халық қаражаты есебінен жабылатын сатып алу-сату нысаны болып табылады.

Экономикалық белсенді халық (жұмыс күші) – тауарлар мен қызметтерді өндіру үшін жұмыс күшін ұсынуды қамтамасыз ететін халықтың экономикалық белсенділігін өлшеуге арнайы белгіленген жастағы халықтың бір бөлігі. Экономикалық белсенді халық санына барлық қызмет түрінде жұмыс істейтіндер мен жұмыссыздар кіреді.

Экономикалық белсенді емес халық – қарастырылған кезең бойында жұмыс істемеген немесе жұмыссыз болған халықтың экономикалық белсенділігін өлшеуге арнайы белгіленген жастағы тұлғалар.

Жалдамалы (ақы төленетін) жұмыскерлер – еңбекақы, үстеме және т.с.с. түрде немесе заттай түрде ақыны (сыйақыны) қарастыратын жалдау шарты бойынша жұмыс істейтін тұлғалар.

Өзін-өзі жұмыспен қамту – бұл сыйақы мөлшері тауарлар мен қызметтер өндіруден (өткізуден) түскен табысқа байланысты болатын жұмыспен қамту (мұнда меншікті тұтыну табыстың бір бөлігі болып табылады).

Жұмыспен қамтудағы ереже жөнідегі (жұмыспен қамтудағы мәртебе) Халықаралық топтамаға сәйкес өзін-өзі жұмыспен қамтыған жұмыскерлердің мынадай топтары анықталған:

Жұмыс берушілер – қандай да бір экономикалық қызмет түрінде және бір немесе бірнеше жалдамалы жұмыскерлері бар өзінің меншікті кәсіпорнын басқаратын немесе тәуелсіз кәсіпкерлік қызметпен шұғылданатын тұлғалар. Жалдамалы жұмыскерлер санына байланысты жұмыс берушілер арасында айырмашылық бар.

Өзін-өзі жұмыспен қамтыған жұмыскерлер – өз бетінше не болмаса бір немесе бірнеше серіктестермен жұмыс істей отырып, өзін-өзі жұмыспен қамту негізінде қызметпен шұғылданатын және ешқандай жұмыскерді тұрақты негізде жалдамайтын тұлғалар. Алайда зерттелген кезең бойында өзін-өзі жұмыспен қамтыған жұмыскер бір немесе бірнеше жұмыскерді тек қысқа мерзімді немесе тұрақты емес негізде жалдай алмайды және сондықтан ол жұмыс беруші ретінде жіктелмейді.

Төленбейтін отбасылық жұмыскерлер – туыс тұлға басқаратын кәсіпорында (шаруашылықта), әдетте, сыйақысыз жұмыс істейтін тұлғалар.

Өндірістік кооператив мүшелері – қай салада құрылғанына қарамастан, кәсіпкерлік қызметпен шұғылданатын еңбек кооперативінің мүшелері болып табылатын тұлғалар. Егер бұл топтағы жұмыскерлер саны шамалы болса, ол топтамадан алынып тасталуы мүмкін және мұндай кооперативтер мүшелері қандай да бір басқа топ құрамында жіктелуі мүмкін.

Жұмыссыздарға қарастырылған кезеңде жұмысы (табыс табатын ісі) болмаған, белсене жұмыс іздеген және жұмысқа белгілі бір уақыт кезеңінде кірісуге дайын болған халықтың экономикалық белсенділігін өлшеуге арнайы белгіленген жастағы тұлғалар жатады.

Жұмыссыздық деңгейі – экономикалық белсенді халық санындағы жұмыссыздардың үлесі, процентпен өлшенеді.

Еңбекпен қамту органдарында тіркелген жұмыссыздар – жұмысқа орналасу мәселесі бойынша жұмыспен қамту өкілетті органдарына хабарласқан және жұмыссыз ретінде тіркелген, еңбекке қабілетті жастағы азаматтар.

Жұмыссыздықтың ұзақтығы (жұмыс іздеудің ұзақтығы) – жұмыссыз адамның жұмыс іздеп жүрген кезеңінің ұзақтығы.

Жұмыскерлердің тізімдік саны – жеке еңбек шарты бойынша оны жасасу мерзіміне байланыссыз қабылданған, басқа ұйымдардан келіп қосымша қабылданғандардан өзге барлық тұлғалар, сондай-ақ азаматтық-құқықтық шарт бойынша жұмыстар орындайтын тізімдік емес құрам қызметкерлері.

Орташа жалақы мен басқа орташа шамаларды есептеуге қабылданған жұмыскерлердің нақты саны (қосымша істеушілерсіз) – жұмысқа құжат жүзінде бекітілген жекелеген жұмыскерлер санатын (мысалы, жүктілік және туу, бала күту бойынша демалыстағы әйелдер, әкімшілік бастамасымен жалақысы сақталмайтын демалыстағы жұмыскерлер) алып тастағандағы тізімдік құрам жұмыскерлерінің санын есептеп шығаруға қолданылады.

Бос жұмыс орны – жұмыс берушілердегі бос жұмыс орны (немесе лауазым).

Үй шаруашылығы – бірге тұратын, өздерінің табыстары мен мүлкін біріктіретін (толық немесе жартылай) және тұрғын үй мен тамақ өнімдері сияқты тауарлар мен қызметтердің белгілі бір түрлерін бірге тұтынатын адамдардың шағын тобы.

Атаулы ақшалай табыстар – үй шаруашылықтарының ағымдағы тұтынуға, жинақтауға және өндіріске инвестициялауға бағыттаған ақшалай қаражаттары (табыс салығын шегермей). Халықтың атаулы ақшалай табыстары жөнінде ақпарат алу үшін оларды бағалау (есептеу) жүргізіледі, бұл үшін еңбек ресурстарының балансы, есептелген жалақы, зейнетақы төлемдері мен әлеуметтік жәрдемақы мәліметтері пайдаланылады. Есептік атаулы табыстар мөлшері статистикалық есеп беруде қамтылмаған жұмыс істейтіндер санына, жалданып жұмыс істейтіндердің жасырын еңбекақысына және өз бетімен жұмыс істейтін халықтың табыстарына түзетіледі.

Тұтынуға пайдаланылған атаулы ақшалай табыстар – үй шаруашылықтарының жеке тұтынуға бағытталған ақшалай қаражаттары. Үй шаруашылықтарын зерттегенде халықтың әл-ауқатының материалдық деңгейін жан-жақты көрсету үшін ақшалай табыстарды олардың шығындары арқылы бағалау әдіснамасы қабылданған. Іс жүзінде бұл үй шаруашылықтарының қолда бар және ағымдағы тұтынуға, яғни тауарлар мен қызметтерді сатып алуға пайдаланатын ақшаларының сомасы. Ағымдағы кезеңдегі жинақ пен өндіріске инвестициялауға бағытталған қаражаттардың өсімі тұтынуға пайдаланылған атаулы ақшалай табыстарда көрсетілмейді.

Тұтынуға пайдаланылған табыстарға – тұтынуға пайдаланылған атаулы ақшалай табыстар мен өз өндірісі өнімінің тұтыну құны кіреді. Маңызы, әсіресе ауылдық жерлерде өсіп бара жатқан, ақшалай емес түсімдердің маңызды көздерінің бірі – жеке қосалқы шаруашылық халықтың өмір сүру деңгейі мен кедейшілікті талдаудың негізін қалаушылардың бірі ретінде бұл көрсеткіштің таңдауға себеп болды. Қосалқы шаруашылықтан түсетін заттай түсімдерді құндық бағалау аймақтағы тауарларды сатып алудың орташа бағасымен жүргізіледі.

Нақты ақшалай табыстар – тұтыну бағаларының өзгерістерін есепке алғандағы ақшалай табыстар.

Халықтың ақшалай шығындары – тұтыну шығындары, туыстарға, таныстарға материалдық көмек, алименттер, салықтар, төлемдер және басқа төлемдер төлеу, несие мен қарызды өтеу.

Тұтыну шығындары – тұтыну тауарлары мен қызметтерін сатып алуға бағытталған халықтың ақшалай шығындарының бір бөлігі. Бұған тамақ өнімдерін, алкогольді ішімдіктерді, темекі бұйымдарын, азық-түлікке жатпайтын тауарларды, ақылы қызметтерді сатып алу кіреді.

Туыстарға, таныстарға материалдық көмек, алименттер – туыстарға, достарға, таныстарға берілетін қайтарусыз материалдық көмек және кәмелеттік жасқа толмағандарды бағып-қағуға үй шаруашылығының бюджетінен төленген алименттер.

Салықтар, төлемдер және басқа төлемдер – жылжымайтын мүлікке, жерге, көлік құралдарына салықтар, сақтандырудың барлық түрлері бойынша жарналар, мүшелік жарналар, алымдар, айыппұлдар, өсімдер.

Тұтынуға пайдаланылған атаулы ақшалай табыстардың сатып алу қабілеті – орташа сатып алу бағалары бойынша тұтынуға пайдаланылған жан басына орташа атаулы ақшалай табыстар мөлшеріне сатып алуға болатын тауар саны (әрқайсысы жеке-жеке).

Табыс тапшылығы – жан басына орташа табыстарды бекітілген белгі деңгейіне (ең төмен күн көріс мөлшері, кедейшіліктің азық-түлік шегі және кедейшіліктің бекітілген шегі) дейін жоғарылатуға қажетті орташа ақша сомасы. Табысы бекітілген белгіден төмен халықтың саны мен табыстарының мөлшері туралы мәліметтер негізінде анықталады.

Табысы ең төмен күн көріс мөлшерінен (азық-түлік себетінің құнынан) аз халықтың үлесі (саны) – кедейшілік мөлшерін өлшейтін сандық көрсеткіш. Ол табысы бекітілген белгіден төмен үй шаруашылықтары мүшелерінің зерттелген халықтағы үлесін көрсетеді (процентпен).

Кедейлік тереңдігі – зерттелген үй шаруашылықтары мүшелерінің табысы деңгейінің бекітілген белгіден (ең төмен күн көріс мөлшері, кедейшіліктің азық-түлік шегі және кедейшіліктің бекітілген шегі) орташа ауытқуын көрсететін кедейшілік индикаторы.

Кедейліктің шиеленісуі – табысы бекітілген белгіден төмен халықтың бытыраңқылығы дәрежесін білдіретін кедейшілік индикаторы, яғни кедейлер арасындағы теңсіздікті сипаттайды. Кедейшіліктің тереңдігі көрсеткіші тең екі жиынтықты салыстырғанда кедейшіліктің шиеленісуі көрсеткішінің үлкен мәні тән жиынтықта кедейшілік маңызды мәселе бола түседі.

Қорлар коэффициенті – оныншы және бірінші децильдік топтарда бөліну қатарларының ішінде халықтың салыстырмалы топтарының орташа табыстары арасындағы арақатынасты өлшейді.

Джини коэффициенті (Табыстарды шоғырландыру коэффициенті) – теңсіздік дәрежесін сандықбағалауға мүмкіндік береді. Ол халықтың саны тең топтары бойынша табыстарының іс жүзінде бөлінуінің олардың біркелкі бөліну сызығынан ауытқу дәрежесін белгілейді. Табыстар теңдігінің статистикалық шамасы 0-ден 1-ге дейін құбылады, мұндағы 0 – халықтың барлық тобындағы табыстардың шүбәсіз теңдігі, 1 – барлық табыс бір тұлғаға тиесілі болғандағы шүбәсіз теңсіздік.

Халықтың әр алуан топтары бойынша ақшалай табыстарының жалпы көлемін бөлу – халықтың әрбір 20 (10) проценттік тобы ие ақшалай табыстардың жалпы көлемінің проценті.

Орташа айлық атаулы жалақы тізімдік құрам жұмыскерлері мен қосымша істеушілердің нақты есептелген жалақы қорын орташа жалақы мен басқа орташа шамаларды есептеу үшін қабылданған санға және есеп беру кезеңіндегі ай санына бөлу жолымен есептеледі.

Нақты жалақы индексі орташа атаулы жалақы индексін тауарлар мен қызметтердің тұтыну бағаларының индексіне бөлу арқылы есептеледі. Индекстің екеуі де бірдей уақыт кезеңіне қатысты болуы керек.

Халық (тұрғылықты халық) – соңғы халық санағы сәтінде уақытша жоқ болғандарды қоса алғандағы тұрақты тұратын тұлғалар. Тұрақты халық санын ағымдағы бағалау жыл басында санақ қорытындысына туылғандар мен Қазақстанға келгендер санын қосып, өлгендер мен елден кеткендер санын шегеру арқылы есептеледі (тұрақты халық санын ай сайын есептеу осы әдіснама бойынша жыл басына ағымдағы бағалау негізінде жүзеге асырылады).

Халықтың табиғи қозғалысы табиғи жолмен халық санын өзгертетін туылу мен өлім жиынтықтарының қорытындыланған атауы. Халықтың табиғи қозғалысына сондай-ақ некелесулер мен ажырасулар да жатады: олар халық санын өзгертпегенмен туылу мен өлім ретінде есепке алынады.

Туылу, өлім, некелесу, ажырасу туралы мәліметтер сәйкесінше азаматтық хал актілерін жазу органдары толтырған туылу, өлім, некеге тұру және некені бұзу туралы актілік жазбаларда жазылған мәліметтерді статистикалық өңдеу негізінде алынады. Туылғандар санына тек тірі туылғандар ғана кіреді.

Өлім себептері туралы ақпарат көздері өлімге себепші болған ауруға, жазатайым оқиғаға, өлтіруге, өзін-өзі өлтіруге және басқа сыртқы әсер етуге қатысты дәрігер толтырған өлім туралы дәрігерлік куәліктегі жазбалар болып табылады. Бұл құжаттар өлім туралы актілік жазбалармен бірге статистика органдарына өңдеу үшін жіберіледі.

Жалпы туылу және өлім коэффициенттері – сәйкесінше туылғандар (тірі) санының және өлгендер санының халықтың орташа жылдық санына қатынасы. Халықтың 1000 адамына есептеледі.

Табиғи өсім коэффициенті – туылу мен өлімнің жалпы коэффициенттерінің айырымы.

Жалпы некелесу мен ажырасу коэффициенттері – тіркелген некелесулер мен ажырасулар санының халықтың орташа жылдық санына қатынасы. Халықтың 1000 адамына есептеледі.

Сәбилер өлімінің коэффициенті біріншісі – коэффициент есептелетін жылғы туылған ұрпақтан бір жасқа дейінгі жастағы өлгендер санының сол жылы туылғандардың жалпы санына қатынасы; екіншісі - өткен жылы туылған ұрпақтан бір жасқа дейінгі жастағы өлгендер санының өткен жылы туылғандардың жалпы санына қатынасы екеуінің құрайтын сомасы ретінде есептеледі. 1000 тірі туылғандарға есептеледі.

Барлық коэффициенттер бір жылға қайта есептеліп келтірілген.

Халықтың көші-қоны туралы мәліметтер ішкі істер органдарынан келіп түсетін тұрғылықты жері бойынша халықты статистикалық есепке алу құжаттарын өңдеу нәтижесінде алынған.

Тіркелген жұқпалы аурулар саны (түрлері бойынша) халықтың инфекциялық аурулармен ауыру көрсеткішін сипаттайды.

Науқастану деңгейі – медицина мекемелеріне барып, алдын-ала қаралғанда айқындалған (немесе есепке алынған) аурулар санының (алғашқы білінген диагнозбен) халықтың орташа жылдық санына қатынасы.

Қылмыс – белгілі бір уақыт кезеңінде нақты аумақта жасалған қылмыс енетін, сандық және сапалық көрсеткіштермен сипатталатын әлеуметтік-құқықтық құбылыс.

Тіркелген қылмыс – айқындалған және ресми түрде есепке алынған, қылмыстық заңмен қарастырылған қоғамдық қауіпті әрекет.

Ауыр қылмыс – Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексінде қарастырылған қоғамға аса қауіпті қасақана әрекет. Ауыр қылмыс жасағаны үшін ең ауыр жаза он екі жылға бас бостандығынан айыру.

Ерекше ауыр қылмыс деп жасағаны үшін Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексінде он екі жылдан асатын мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жазалау қарастырылған қасақана әрекет танылады.

Экономикалық қылмыс – тауарлар мен қызметтерді өндіру, үлестіру және тұтыну саласында жасалған қылмыстық жазаланатын әрекет, оның ішінде қызмет жағдайын заңсыз пайдаланумен байланысты (иеленіп кету жолымен қымқыру, ысырап қылушылық, қызмет жағдайын теріс пайдалану; тұтынушыларды алдау, сауда ережесін бұзу; мемлекеттік баға тәртібін бұзу, салық төлеуден қашу, қауіпсіздік талаптарына сай келмейтін тауарлар шығару және сату, қызмет көрсету).

Қылмыс жасаған тұлға – ішкі істер органдарында ресми түрде есепке алынған, қылмыстық іс қозғалған тұлға.

Қылмыстық жауапкершілікке тартылған тұлға – кінәлі ретінде жауапқа тартылғаны туралы қаулы шыққан тұлға.

Кәмелетке толмағандар қылмысы – қылмыс жасалған уақытта он төрт жасқа толған, бірақ он сегіз жасқа толмаған жасөспірімдер жасаған қылмыстар жиынтығы.

Тіркеу жүргізуде пайдаланылатын атрибуттар мен жіктеулер тізбесін ұсынамыз.

Тіркеу атрибуттары мынадай блоктарға біріктірілген:

• әкімшілік (объектінің тіркеу нөмірі, кәсіпорынның атауы, басшының аты-жөні, мекен-жайы, тіркеу
• және қайта тіркеу мәліметтері);
• жіктеулік (негізгі және басқа қызмет түрлері, меншік нысаны, кәсіпорын мөлшері бойынша сыныбы, өндіріс көлемі бойынша сыныбы, ұйымдық-құқықтық нысаны);
• экономикалық (объектінің экономикалық жағдайын көрсететін көрсеткіштер – жұмыс істейтіндердің тізімдік және жалпы саны, өндіріс көлемі).

Тіркеу жүргізуде пайдаланылатын жіктеулер тізбесі:

• КАТО (ӘАОК) – әкімшілік-аумақтық объектілердің ведомстволық классификаторы;
• ОКЭД (ЭҚЖК) – NACEхалықаралық классификаторына сәйкес экономикалық қызмет түрлерінің мелекеттік классификаторы;
• КФС (МНК) – меншіктің нысаны мен түрінің ведомстволық классификаторы;
• КРП (КМК) – жұмыс істейтіндер саны бойынша кәсіпорын мөлшерінің ведомстволық классификаторы;
• КПОП (ӨККК) – өндіріс көлемі бойынша кәсіпорынның ведомстволық классификаторы;
• КОПФ (ҰХНК) – ұйымдық-хұқықтық нысанының ведомстволық классификаторы;
• КСЭ (ЭСК) – экономика секторының ведомстволық классификаторы;
• ОКСМ (ДЕМК) – дүниежүзі елдерінің мемлекетаралық классификаторы.